نسبت ترکیب رنگ پلی اورتان با هاردنر عدد ثابتی برای همه محصولات نیست. در رنگ‌های دوجزئی، جزء A (پایه رنگ) باید با مقدار مشخصی از جزء B (سخت‌کننده یا هاردنر) مخلوط شود. این مقدار را برگه اطلاعات فنی همان محصول، معمولاً با عنوان «Mixing Ratio»، و با مبنای وزنی یا حجمی تعیین می‌کند. اگر روی ظرف فقط عبارتی مانند ۴ به ۱ نوشته شده، پیش از اندازه‌گیری باید روشن کنید این عدد برحسب وزن است یا حجم.
در این راهنما روش خواندن نسبت، محاسبه مقدار هاردنر برای بچ کوچک، ترتیب اختلاط و کنترل خطاهای رایج را مرور می‌کنیم. هیچ‌یک از نسبت‌های عددی آموزشی این مقاله، مشخصات محصولات رانا کیمیا فام محسوب نمی‌شوند؛ نسبت صحیح هر محصول رانا باید از برگه فنی معتبر یا تأیید واحد فنی همان محصول دریافت شود.
نسبت اختلاط رنگ پلی‌اورتان با هاردنر چگونه تعیین می‌شود؟
در پوشش پلی‌اورتان صنعتی دوجزئی، نسبت مواد بر اساس فرمولاسیون پایه و سخت‌کننده انتخاب می‌شود تا واکنش تشکیل شبکه پلیمری به شکل طراحی‌شده پیش برود. این نسبت را نمی‌توان با مشاهده غلظت، رنگ ظاهری یا زمان خشک‌شدن تخمین زد. جزء A و جزء B باید متعلق به یک سیستم سازگار و مشخص باشند؛ جایگزینی هاردنر با محصول دیگر، حتی اگر برچسب «پلی‌اورتان» داشته باشد، می‌تواند عملکرد پوشش را تغییر دهد.
برای مثال، برگه فنی پوشش پلی‌اورتانی Acrolon 2330 شرکت Sherwin-Williams، نسبت را ۱۰۰ واحد پایه به ۱۵ واحد هاردنر برحسب وزن و ۵٫۲ واحد پایه به یک واحد هاردنر برحسب حجم ذکر کرده و هشدار داده است که نسبت حجمی می‌تواند با فام رنگ تغییر کند. این مثال نشان می‌دهد نوشتن تنها یک عدد بدون واحد اندازه‌گیری، دستورالعمل کامل اختلاط نیست. این اعداد مختص همین محصول‌اند و نباید برای رنگ رانا یا هر محصول دیگر استفاده شوند.
تفاوت نسبت وزنی و حجمی چیست؟
در نسبت وزنی، هر جزء با ترازوی مناسب و برحسب گرم یا کیلوگرم اندازه‌گیری می‌شود. در نسبت حجمی، حجم هر جزء با پیمانه مدرج سازگار یا تجهیزات حجم‌سنجی تعیین می‌شود. چگالی پایه و هاردنر لزوماً برابر نیست؛ بنابراین نسبت ۴ به ۱ وزنی به معنی ۴ لیتر پایه در برابر یک لیتر هاردنر نیست. اگر برگه فنی تنها نسبت وزنی را اعلام کرده، تبدیل آن به نسبت حجمی بدون چگالی معتبر هر دو جزء خطاست.
عدد درج‌شده روی برگه فنی همان محصول ملاک اختلاط است؛ نسبت متداول یک برند را نمی‌توان برای رنگ یا هاردنر دیگر به کار برد.
مقدار هاردنر را با چه فرمولی حساب کنیم؟
ابتدا عبارت نسبت را دقیق بخوانید: ترتیب رایج «پایه : هاردنر» است، اما باید با نام اجزا در TDS تطبیق داده شود. اگر نسبت به صورت A:B = r:1 ثبت شده باشد و مقدار جزء A مشخص باشد، مقدار جزء B برابر است با «مقدار A تقسیم بر r». برای نسبت ۱۰۰:۱۵، مقدار B برابر است با مقدار A ضرب‌در ۱۵ و تقسیم بر ۱۰۰. در هر محاسبه، هر دو مقدار باید با همان واحد اعلام‌شده در برگه فنی نوشته شوند.
| مثال آموزشی در TDS | مقدار جزء A | مقدار هاردنر B | مبنای محاسبه |
| ۴:۱ وزنی | ۲ کیلوگرم | ۰٫۵ کیلوگرم | وزن؛ مثال فرضی |
| ۱۰۰:۱۵ وزنی | ۲ کیلوگرم | ۰٫۳ کیلوگرم | وزن؛ نمونه محاسبه |
| ۱۰:۱ حجمی | ۲ لیتر | ۰٫۲ لیتر | حجم؛ مثال فرضی |
اعداد جدول برای آموزش روش محاسبه هستند، نه دستور اختلاط یک محصول رانا. به‌ویژه ردیف‌های وزنی را نمی‌توان با پیمانه لیتر اجرا کرد. برای مثال، اگر پروژه به ۵ کیلوگرم مخلوط نهایی با نسبت فرضی ۴:۱ وزنی نیاز داشته باشد، جمع سهم‌ها ۵ است؛ پس پایه ۵×۴÷۵ = ۴ کیلوگرم و هاردنر ۵×۱÷۵ = ۱ کیلوگرم خواهد بود. این روش از اشتباه رایج «۴ کیلو پایه به اضافه ۱٫۲۵ کیلو هاردنر» جلوگیری می‌کند.
وقتی نسبت بر مبنای وزن نوشته شده، استفاده از پیمانه حجمی بدون دانستن چگالی هر جزء ممکن است مقدار هاردنر را به‌اشتباه تغییر دهد.
وقتی بسته‌بندی روی آن ۵ یا ۲۵ کیلوگرم نوشته چه کنیم؟
وزن درج‌شده روی بسته ممکن است وزن مجموع کیت (پایه همراه هاردنر) یا وزن یک جزء باشد. صرف دیدن «کیت ۲۵ کیلوگرمی» مشخص نمی‌کند چند کیلوگرم از آن هاردنر است. مشخصات عرضه برخی محصولات، از جمله رنگ پلی‌اورتان آبی رال ۵۰۰۵، وزن مجموع رنگ و هاردنر را اعلام می‌کند؛ اما این اطلاعات به‌تنهایی جای جدول اختلاط اختصاصی را نمی‌گیرد. برای مخلوط‌کردن بخشی از کیت، ابتدا نسبت رسمی وزنی/حجمی و مقدار قابل استفاده پس از باز شدن ظرف را بررسی کنید.
مراحل صحیح مخلوط کردن رنگ پلی‌اورتان صنعتی
قبل از شروع، برگه فنی و برگه ایمنی را در اختیار اجراکار قرار دهید. سطح فلزی و لایه زیرین نیز باید تمیز، خشک و با سیستم پوششی سازگار باشند؛ روش آماده‌سازی بستر از موضوع محاسبه هاردنر جداست. برای شناخت ساختار کلی رنگ پلی‌اورتان دوجزئی می‌توان به معرفی محصول مراجعه کرد، اما دستور دقیق مخلوط‌کردن همچنان باید مختص همان کد محصول باشد.
- کنترل اسناد و اجزا: نام، کد فنی، شماره بچ و تاریخ مصرف پایه و هاردنر را با TDS و برچسب کیت تطبیق دهید. هیچ هاردنری را صرفاً به دلیل شباهت بسته‌بندی جایگزین نکنید.
- آماده‌کردن ابزار خشک و تمیز: ظرف اختلاط، همزن و پیمانه باید از آب، آلودگی و باقیمانده رنگ قبلی عاری باشند. برای مواد حاوی ایزوسیانات، ورود رطوبت می‌تواند مشکل‌ساز شود.
- یکنواخت‌کردن جزء A: پایه رنگ را طبق دستور سازنده هم بزنید تا رنگ‌دانه‌ها و مواد ته‌نشین‌شده یکنواخت شوند. سرعت همزدن را طوری انتخاب کنید که حباب هوای غیرضروری وارد مخلوط نشود.
- اندازه‌گیری هاردنر: با ترازو یا پیمانه مناسبِ همان مبنا، مقدار B را محاسبه و اضافه کنید. در اختلاط بخشی از کیت، دو بار محاسبه را بررسی و نتیجه را ثبت کنید.
- اختلاط کامل: همزدن مکانیکی کنترل‌شده را در زمان و سرعت توصیه‌شده ادامه دهید و کناره‌ها و کف ظرف را نیز درگیر کنید. وجود رگه‌های رنگ یا نقاط غیرهمگن می‌تواند نشانه اختلاط ناقص باشد.
- تینر و زمان انتظار احتمالی: تنها اگر TDS اجازه دهد، تینر سازگار را به مقدار مقرر و در مرحله تعیین‌شده اضافه کنید. در صورت ذکر زمان القا (Induction Time)، آن را رعایت کنید؛ برای همه سیستم‌ها زمان انتظار لازم نیست.
- اجرای به‌موقع: زمان شروع اختلاط، دمای ماده و پایان عمر مصرف را ثبت کنید؛ فقط به روان‌بودن ظاهری رنگ تکیه نکنید. مخلوط خارج از زمان مجاز را با تینر «احیا» نکنید.
برای توضیح عمومی ابزار و ترتیب اعمال پوشش، راهنمای استفاده از رنگ پلی‌اورتان نیز قابل مطالعه است. در اجرای صنعتی روی فلز، سازگاری آستر اپوکسی با رویه، فاصله زمانی مجاز بین لایه‌ها و دمای سطح باید طبق سیستم پوششی تعیین شود؛ رویه پلی‌اورتان را نباید بدون بررسی مستندات جایگزین هر نوع پوشش اپوکسی کرد. در کاربردهای فضای باز، برخی رویه‌های آکریلیک پلی‌اورتان حفظ فام و براقیت بهتری از رویه‌های اپوکسی دارند؛ ملاک، برگه فنی همان محصول است.
تینر چه تفاوتی با هاردنر دارد؟
هاردنر جزء واکنش‌دهنده سیستم دوجزئی است؛ تینر برای تنظیم ویسکوزیته و روش اجرا به کار می‌رود، آن هم فقط در صورت مجاز بودن و با نوع تعیین‌شده توسط سازنده. اضافه‌کردن تینر درصد واقعی اجزای واکنشی را اصلاح نمی‌کند. افزودن زودهنگام یا بیش‌ازحد آن می‌تواند روی ضخامت فیلم، ظاهر، حبس حلال و زمان خشک‌شدن اثر بگذارد. تغییر نوع تینر ممکن است باعث ناسازگاری، کدری یا عیب سطح شود.
در صورت نیاز به انتخاب محصول، صفحه دسته‌بندی رنگ‌های پلی‌اورتان صنعتی برای شناسایی رنگ مناسب مفید است؛ ولی تعیین تینر، مقدار مجاز رقیق‌سازی و نسبت پایه به هاردنر باید بر اساس TDS همان رنگ انجام شود، نه بر اساس تجربه قبلی از یک برند دیگر.
تینر جای هاردنر را نمی‌گیرد و زمان مصرف مخلوط را تمدید نمی‌کند؛ هر دو تصمیم باید مطابق دستورالعمل سازنده همان پوشش باشد.
اشتباهات رایج در نسبت اختلاط و پیامدهای احتمالی
| خطا در کارگاه | پیامد احتمالی | راه پیشگیری |
| استفاده از نسبت یک رنگ برای رنگ دیگر | پخت ناقص یا ویژگی‌های نامطلوب فیلم | کنترل کد TDS و هاردنر سازگار |
| اشتباه‌گرفتن کیلوگرم با لیتر | کاهش یا افزایش ناخواسته جزء B | اندازه‌گیری با واحد درج‌شده |
| کم یا زیاد ریختن هاردنر | افت سختی، چسبندگی یا ایجاد عیب ظاهری | وزن‌کشی دقیق و ثبت بچ |
| وجود رطوبت در ظرف یا هوای فشرده | احتمال ایجاد حباب و عیب پوشش | تجهیزات خشک و کنترل رطوبت |
| استفاده پس از پایان Pot Life | افت قابلیت اعمال و کیفیت احتمالی | آماده‌سازی بچ‌های کوچک و زمان‌سنجی |
زیاد بودن هاردنر لزوماً به معنای سریع‌تر یا بهتر خشک‌شدن نیست. نسبت نامتوازن می‌تواند شیمی شبکه پخت را تغییر دهد؛ شدت و نوع عیب به فرمولاسیون بستگی دارد. کمبود هاردنر نیز ممکن است باعث باقی‌ماندن گروه‌های واکنش‌نداده، کاهش مقاومت یا نرمی غیرعادی شود. هیچ‌یک از این نشانه‌ها به‌تنهایی برای تشخیص قطعی علت کافی نیست؛ بررسی برگه فنی، شرایط محیط و نمونه آزمایشی لازم است.
اگر پوشش حباب‌دار شد، ابتدا مقدار و واحد اختلاط را کنترل کنید، اما همه حباب‌ها ناشی از نسبت غلط نیستند. رطوبت، هوای واردشده در حین همزدن، فشار و الگوی پاشش، حلال نامناسب یا شرایط سطح نیز می‌توانند اثر داشته باشند. برای رفع عیب، به‌جای افزودن تجربی هاردنر به مخلوط آماده، علت واقعی را شناسایی کنید.
عمر مصرف مخلوط و شرایط محیط چه تأثیری دارد؟
عمر مصرف مخلوط (Pot Life) بازه‌ای است که سازنده برای قابل‌استفاده‌بودن سیستم پس از ترکیب دو جزء، تحت شرایط مشخص اعلام می‌کند. این بازه با زمان خشک‌شدن سطحی، خشک‌شدن برای دست‌زدن یا پخت کامل یکسان نیست. در بسیاری از سیستم‌ها، افزایش دمای مخلوط یا آماده‌کردن حجم زیاد در یک ظرف می‌تواند عمر مصرف را کاهش دهد. زمان دقیق را باید از برگه همان محصول و در دمای واقعی کارگاه برداشت.
سطح فلزی سرد، میعان رطوبت، زیرسازی ناسازگار و فاصله زمانی نادرست بین آستر اپوکسی و رویه پلی‌اورتان می‌تواند کیفیت نهایی را خراب کند، حتی اگر نسبت وزنی کاملاً دقیق باشد. پیش از پاشش، دمای محیط، دمای سطح، رطوبت نسبی، نقطه شبنم و دستورالعمل اعمال را کنترل کنید. از اعداد ثابت برای همه پروژه‌ها استفاده نکنید؛ حدود مجاز به سیستم انتخابی وابسته است.
نکات ایمنی هنگام اختلاط و پاشش رنگ دوجزئی
هاردنر برخی رنگ‌های پلی‌اورتان صنعتی بر پایه ترکیبات ایزوسیاناتی است. تماس پوستی یا استنشاق مه پاششی این مواد می‌تواند خطرات جدی سلامت ایجاد کند. برگه ایمنی (SDS) همان مواد، ارزیابی ریسک و تجهیزات حفاظت فردی مناسب باید پیش از کار مشخص شوند؛ تهویه عمومی به‌تنهایی الزاماً برای پاشش کافی نیست.
راهنمای نهاد ایمنی کار بریتانیا (HSE) برای پاشش محصولات حاوی ایزوسیانات بر کنترل مه پاشش، تهویه موضعی و استفاده از سامانه تنفسی هوارسان مناسب تأکید می‌کند و ماسک فیلتردار معمولی را برای این کاربرد کافی نمی‌داند. اپراتور باید آموزش‌دیده باشد و افراد غیرضروری تا پاک‌شدن هوای محیط از محدوده کار دور بمانند. شرایط دقیق حفاظت بر اساس SDS، شیوه اجرا و مقررات محل کار تعیین می‌شود.
جمع‌بندی
برای محاسبه نسبت ترکیب رنگ پلی اورتان با هاردنر، ابتدا کد محصول و هاردنر سازگار را مشخص کنید، مبنای وزنی یا حجمی را از TDS بخوانید و سپس مقدار هر جزء را با واحد درست حساب کنید. نسبت‌های مثالی مانند ۴:۱ یا ۱۰:۱ دستور عمومی نیستند. در پروژه‌های صنعتی، اندازه‌گیری دقیق، ظرف خشک، اختلاط یکنواخت و رعایت Pot Life باید همراه با کنترل شرایط سطح و ایمنی اجرا شوند. برای دریافت نسبت اختصاصی و دستور مصرف هر رنگ رانا، مشخصات همان محصول را از واحد فنی شرکت استعلام کنید.
هنوز دیدگاهی ثبت نشده است.